Adware là gì? Cách nhận biết và gỡ bỏ phần mềm quảng cáo

Adware thường không xuất hiện ồn ào như các loại virus trong phim. Nó có thể âm thầm đi kèm phần mềm miễn phí, tiện ích trình duyệt lạ hoặc các nút tải xuống giả mạo trên Internet.

Ban đầu bạn sẽ thấy hơi khó chịu một chút: mấy cái cửa sổ pop-up tự nhiên hiện lên, trang tìm kiếm bỗng dưng đổi sang một cái tên lạ hoắc, hay máy tính đột nhiên chạy chậm như rùa. Vậy thực chất Adware là gì và nó có nguy hiểm không? Hãy cùng mình tìm hiểu kỹ để bảo vệ cái máy tính thân yêu của bạn nhé.

Nội dung bài viết

Adware là gì?

Nói một cách đơn giản, Adware (viết tắt của Advertising-supported software) là loại phần mềm được tạo ra để hiển thị quảng cáo trên màn hình máy tính hoặc điện thoại của bạn.

Mục đích chính của adware là tạo doanh thu cho nhà phát triển hoặc người phát tán thông qua lượt hiển thị, lượt nhấp quảng cáo hoặc chuyển hướng người dùng đến các trang quảng cáo.

Nhiều bạn hay thắc mắc phần mềm quảng cáo adware thuộc loại nào? Thực ra, nó thuộc nhóm phần mềm hỗ trợ quảng cáo. Trong bảo mật, nhiều adware được xếp vào nhóm PUA hoặc PUP, tức ứng dụng/chương trình có khả năng không mong muốn.

Tức là nó không hẳn là virus phá hoại dữ liệu, nhưng nó gây phiền toái và đôi khi xâm phạm quyền riêng tư của bạn.

Nó có thể xuất hiện dưới nhiều hình thức như:

Quảng cáo dạng cửa sổ bật lên (Pop-up).
Các banner chèn ngang trang web.
Tự động mở các tab quảng cáo mới.
Thay đổi kết quả tìm kiếm để dẫn bạn đến các trang web bán hàng.

Adware có phải là phần mềm độc hại không?

Cái này thì còn tùy vào “độ ngoan” của nó.

Loại hợp pháp: Một số ứng dụng miễn phí hiển thị quảng cáo để duy trì hoạt động. Nếu ứng dụng thông báo rõ ràng, không lén cài thêm thành phần khác, không ép chuyển hướng và người dùng chấp nhận điều đó, đây thường được xem là mô hình kiếm tiền hợp pháp.
Loại độc hại: Adware trở thành vấn đề khi tự ý cài đặt, thay đổi trang chủ hoặc công cụ tìm kiếm, chèn quảng cáo vào trình duyệt, theo dõi hành vi duyệt web hoặc chuyển hướng người dùng đến các trang lừa đảo.

Cách thức hoạt động của một phần mềm quảng cáo

Cách hoạt động của adware thường có thể tóm tắt qua các bước sau:

Xâm nhập: Adware thường đi kèm bộ cài phần mềm miễn phí, phần mềm crack, tiện ích trình duyệt không rõ nguồn gốc hoặc các tệp tải xuống từ trang kém uy tín.
Kết nối: Sau khi vào máy, nó liên lạc với máy chủ của kẻ tạo ra nó để lấy nội dung quảng cáo.
Hiển thị: Nó bắt đầu “dội bom” quảng cáo lên trình duyệt hoặc màn hình chính của bạn.
Chiếm quyền: Một số adware có thể đổi trang chủ, công cụ tìm kiếm mặc định hoặc trang tab mới để chuyển hướng người dùng đến các dịch vụ quảng cáo.
Theo dõi: Một số adware có thể thu thập dữ liệu duyệt web, từ khóa tìm kiếm hoặc thói quen truy cập để hiển thị quảng cáo nhắm mục tiêu hơn.
Kiếm tiền: Cứ mỗi lần bạn lỡ tay bấm nhầm vào quảng cáo, tiền sẽ chảy vào túi kẻ phát tán.

Những dấu hiệu máy nhiễm Adware dễ nhận thấy nhất

Nếu bạn thấy máy tính mình có những biểu hiện sau thì khả năng cao là đã dính chưởng rồi đấy:

Quảng cáo hiện lên vô tội vạ: Ngay cả những trang web uy tín trước giờ không có quảng cáo mà giờ cũng thấy banner hiện ra đè cả lên nội dung.
Trình duyệt bị đổi “diện mạo”: Trang chủ bỗng dưng biến thành một trang lạ hoắc mà bạn không hề cài đặt.
Tự động mở tab mới: Bạn đang gõ văn bản mà trình duyệt tự bật lên, dẫn đến mấy trang cá độ hoặc bán thuốc tiên.
Máy chạy chậm bất thường: Adware tốn khá nhiều tài nguyên máy tính để tải quảng cáo và chạy ngầm, nên máy bạn sẽ giật lag thấy rõ.
Cảnh báo bảo mật giả: Hiện lên mấy cái bảng thông báo “Máy bạn đang bị nhiễm 100 con virus, bấm vào đây để diệt ngay”. Đừng bấm nhé, bấm vào là rước thêm nợ đấy.

Adware thường lây nhiễm qua những cách nào?

Kinh nghiệm làm webmaster của mình cho thấy, Adware không tự nhiên mà có. Nó thường đến từ:

Bộ cài phần mềm kèm thêm: Khi bạn cài một app miễn phí, nếu cứ bấm “Next” liên tục mà không đọc kỹ, bạn sẽ vô tình đồng ý cài thêm 2-3 cái phần mềm “rác” đi kèm.
Nút Download giả mạo: Trên mấy trang tải phim hoặc tài liệu, có những cái nút tải về rất to và nổi bật nhưng thực chất là link tải Adware.
Tiện ích trình duyệt (Extension) lạ: Các tiện ích đổi giao diện mạng xã hội, tải video hoặc chặn quảng cáo không rõ nguồn gốc có thể chứa adware, mã theo dõi hoặc thành phần gây hại.
Phần mềm crack: Đây là một trong những nguồn rủi ro cao nhất, vì bộ cài có thể bị chèn adware, trojan, spyware hoặc ransomware.

Phân biệt Adware với Malware và Spyware

Nhiều bạn hay gọi chung là virus, nhưng phân biệt rõ một chút sẽ giúp bạn tìm cách gỡ Adware hiệu quả hơn:

Loại	Mục đích chính	Độ nguy hiểm
Adware	Hiện quảng cáo kiếm tiền	Thấp đến Trung bình
Malware	Phá hoại, đánh cắp, kiểm soát máy	Tùy loại, thường từ trung bình đến cao
Spyware	Theo dõi hoạt động, thu thập dữ liệu cá nhân, thông tin đăng nhập hoặc hành vi sử dụng	Cao

Nói thêm một chút là ranh giới giữa chúng khá mong manh. Một con phần mềm quảng cáo hoàn toàn có thể kiêm luôn việc theo dõi (Spyware) nếu nó muốn.

Cách gỡ Adware ra khỏi máy tính triệt để

Nếu máy bạn đang bị “oanh tạc”, hãy thử làm theo các bước sau. Mình thường hay làm cách này cho khách và tỉ lệ thành công khá cao:

Gỡ bỏ ứng dụng lạ: Vào Control Panel (hoặc Settings trên Windows 10/11), tìm mấy cái phần mềm tên lạ mà bạn không nhớ là mình đã cài, đặc biệt là những app cài vào đúng ngày máy bắt đầu bị hiện quảng cáo.
Dọn dẹp trình duyệt: Vào phần quản lý Extension (Tiện ích mở rộng), xóa sạch mấy cái addon lạ đi. Tiện tay thì reset luôn cài đặt trình duyệt về mặc định.
Kiểm tra thông báo: Nhiều trang web lừa bạn bấm “Cho phép thông báo” để hiện quảng cáo góc màn hình. Bạn vào cài đặt trình duyệt, tìm phần Notifications và chặn mấy trang lạ đi là xong.
Quét bằng phần mềm chuyên dụng: Dùng các công cụ như AdwCleaner hoặc Malwarebytes. Các công cụ này thường có khả năng phát hiện và gỡ bỏ nhiều thành phần adware mà trình gỡ cài đặt thông thường có thể bỏ sót.
Kiểm tra Startup: Mở Task Manager, qua tab Startup xem có cái gì lạ đang tự khởi động cùng máy không thì tắt nó đi.

Cách phòng tránh adware

Phòng bệnh lúc nào cũng tốt hơn chữa bệnh. Tiện thể thì mình chia sẻ luôn mấy thói quen lướt web an toàn mà mình vẫn đang áp dụng:

Tải từ nguồn chính chủ: Muốn tải gì thì cứ lên trang chủ của hãng đó mà tải, đừng qua mấy trang trung gian “miễn phí hoàn toàn”.
Đọc kỹ trước khi bấm “Next”: Khi cài phần mềm, hãy chọn chế độ Custom Installation (Cài đặt tùy chỉnh). Nó sẽ hiện ra mấy cái dấu tích cho phép cài thêm phần mềm rác, bạn chỉ cần bỏ tích là xong.
Cảnh giác với mấy cái nút Download: Nút xịn thường nhỏ và nằm ở chỗ dễ thấy nhưng không quá lố. Nút giả thường rất to, nhấp nháy và che cả nội dung.
Cập nhật phần mềm thường xuyên: Các bản cập nhật của Windows hay trình duyệt thường đi kèm các bản vá lỗi bảo mật giúp chặn mấy con Adware đời mới.

Thực ra, Adware thường đánh vào tâm lý muốn dùng đồ miễn phí hoặc sự vội vàng của người dùng. Chỉ cần tải phần mềm từ nguồn đáng tin cậy, đọc kỹ khi cài đặt và hạn chế bấm vào nút tải xuống đáng ngờ, bạn đã giảm được rất nhiều nguy cơ gặp adware.

Hy vọng bài viết này giúp bạn hiểu rõ Adware là gì và không còn lo lắng mỗi khi thấy mấy cái quảng cáo đáng ghét hiện lên nữa.